Bilirkişi, mahkemenin bilmediği bir şeyi bilen kişidir. Hâkim hukuku bilir; bir binanın neden çatladığını, bir telefonun hangi saatte hangi hücreden sinyal verdiğini ya da bir işçinin fazla mesai alacağının nasıl hesaplanacağını bilmesi beklenmez. Bu sorular için bilirkişiye gidilir. Aşağıda bilirkişinin kim olduğunu, nasıl seçildiğini ve neyi yapamayacağını kanun maddeleriyle anlatıyoruz. Biz bilirkişi değiliz; tarafların kendi teknik uzmanı olarak çalışıyoruz, farkını uzman görüşü ile bilirkişi raporu farkı yazısında anlattık.
Kanuna göre bilirkişi kimdir?
Bilirkişilik Kanunu'nun tanımı tek cümle: çözümü uzmanlığı, özel veya teknik bilgiyi gerektiren hâllerde oy ve görüşünü sözlü veya yazılı olarak vermesi için başvurulan gerçek veya özel hukuk tüzel kişisi (6754 m.2/1-b). Bilirkişilik bir sıfattır: bir mühendis, doktor, muhasebeci ya da bilişim uzmanı kendi mesleğini yaparken, listeye kayıtlı olduğu alanda mahkemeden görev aldığında bilirkişi olur. Tüzel kişi de bilirkişi olabilir; o zaman rapordaki kişilerin adı ve imzası raporda yer alır (6754 m.10/2).
Aynı kanun bilirkişinin uyacağı dört temel kuralı sayar (m.3):
- Görevini dürüstlük kuralları içinde, bağımsız, tarafsız ve objektif olarak yapar.
- Uzmanlık, özel ya da teknik bilgi gerektiren konuların dışında açıklama yapamaz; hukuki nitelendirme ve değerlendirmede bulunamaz.
- Genel bilgi ve tecrübeyle ya da hâkimlik mesleğinin gerektirdiği hukuki bilgiyle çözülebilecek konularda bilirkişiye başvurulamaz.
- Görevi bizzat yapar, kısmen ya da tamamen başkasına devredemez.
Aynı maddede mahkemeye dönük iki kural daha var. Çözülmesi istenen teknik sorun ve incelemenin kapsamı ile sınırları açıkça yazılmadan bilirkişi görevlendirilemez (m.3/6). Aynı konuda bir kez rapor alınması esastır; rapordaki eksiklik ya da belirsizlik için ek rapor istenebilir (m.3/7). Yeni bir bilirkişiye gitmek bu yüzden istisna; mahkeme bunu ancak gerçeğin ortaya çıkması için gerekli gördüğünde yapar (HMK m.281/3).
Bilirkişiyi kim atar, hangi listeden seçer?
Hukuk davasında mahkeme, taraflardan birinin isteği üzerine ya da kendiliğinden bilirkişi görüşü alınmasına karar verir (HMK m.266). Ceza yargılamasında hâkim ya da mahkeme, soruşturma evresinde Cumhuriyet savcısı görevlendirir (CMK m.63). Taraf bilirkişi seçemez ve tutamaz; yapabileceği şey, bilirkişi incelemesi istemek ve görevlendirilen bilirkişiyi kanundaki sebeplerle reddetmektir.
Seçim listeden yapılır. Her bölge adliye mahkemesinin bulunduğu yerde bir bilirkişilik bölge kurulu var ve bilirkişiler bu kurulların listelerinden seçilir (HMK m.268/1; CMK m.64/1). Liste, kayıtlı bilirkişilerin adını, mesleğini ve uzmanlık alanlarını gösterir ve herkesin erişimine açıktır (Bilirkişilik Yönetmeliği m.46/4). Listede o alanda kimse yoksa başka bölgelerin listelerine, orada da yoksa şartları taşıyan liste dışından birine gidilir. Seçimin ayrıntısını ve ret sebeplerini bilirkişi nasıl atanır, nasıl reddedilir yazısında topladık.
Bilirkişi heyeti kaç kişi olur?
Kural tek bilirkişi. Mahkeme gerekçesini açıkça göstererek birden fazla kişiden oluşan bir kurul da görevlendirebilir; kurul tek sayıda olmak zorunda (HMK m.267). Okuduğumuz dosyalarda en sık üç kişilik kurul görüyoruz. Farklı uzmanlıklar gerektiğinde (örneğin bir yazılım uyuşmazlığında bir yazılım mühendisi ile bir mali müşavir) kurul tercih ediliyor. Kurulda farklı görüşte olan üye görüşünü raporda ya da ayrı bir raporda yazar (Bilirkişilik Yönetmeliği m.55/2).
Bilirkişi ne yapar, ne yapamaz?
| Yapar | Yapamaz |
|---|---|
| Görevlendirme kararındaki soruları cevaplar | Sorulmayan bir konuda, özellikle hukuki bir konuda görüş bildirir |
| Kendisine teslim edilen materyali inceler: belge, cihaz, kayıt, taşınmaz | Görevi başkasına devreder |
| İnceleme yöntemini, dayanaklarını ve gerekçeli sonucunu rapora yazar (Yönetmelik m.55) | “Davalı kusurludur”, “sanık suçu işlemiştir” gibi hukuki nitelendirme yapar (HMK m.279/4) |
| Görev alanını aşan bir soru varsa bunu bir hafta içinde mahkemeye bildirir (HMK m.275/1) | Görevi sırasında öğrendiği bilgi ve sırları açıklar; bu yükümlülük görev bittikten sonra da sürer (6754 m.3/5) |
Bilirkişi raporu bir delildir ama hâkimi bağlamaz; hâkim onu diğer delillerle birlikte serbestçe değerlendirir (HMK m.282). Raporun karara etkisini ve itiraz edilmeyen raporla ilgili Yargıtay kararlarını bilirkişi raporu hakimi bağlar mı yazısında anlattık.
Bilirkişi incelemesi hangi durumda hiç yapılmaz?
İki durumda. Birincisi, konu bilirkişiyi gerektirmiyorsa: genel bilgi ve tecrübeyle ya da hâkimin hukuk bilgisiyle çözülebilecek bir konuda bilirkişiye gidilmez (HMK m.266; 6754 m.3/3). İkincisi, gideri yatırılmazsa: taraf, istediği delil için mahkemenin belirlediği avansı verilen kesin süre içinde yatırmak zorundadır; yatırmazsa ve karşı taraf da yatırmazsa o delile dayanmaktan vazgeçmiş sayılır (HMK m.324). Ücretin nasıl hesaplandığını ve kimin ödediğini bilirkişi ücreti yazısında anlattık.
Bilirkişi süreci adım adım
- Taraf bilirkişi incelemesi ister ya da mahkeme kendiliğinden karar verir.
- Mahkeme avansı belirler; taraf kesin süre içinde yatırır.
- Görevlendirme kararı yazılır: inceleme konusunun sınırları, sorular ve rapor süresi (HMK m.273/1).
- Bilirkişi incelemeyi yapar, raporu UYAP üzerinden imzalı olarak mahkemeye gönderir.
- Rapor taraflara tebliğ edilir; itiraz için iki hafta işlemeye başlar (HMK m.280, 281). Süreleri bilirkişi raporu kaç günde gelir yazısında hesapladık.
- Gerekirse ek rapor, sözlü açıklama ya da yeni bilirkişi incelemesi.
Bilirkişi olmak isteyenler için şartlar, temel eğitim ve başvuru adımları bilirkişi nasıl olunur yazısında.