Bilirkişi olmanın kuralları iki metinde: 6754 sayılı Bilirkişilik Kanunu ve ona bağlı Bilirkişilik Yönetmeliği. Bunlara her alan için ayrı şartlar koyan bir liste ekleniyor: Adalet Bakanlığı'nın “Bilirkişilik Temel ve Alt Uzmanlık Alanları ile Bu Alanlara Göre Aranan Nitelikler” listesi. Aşağıda üçünü sırayla anlatıyoruz. Biz bilirkişi değiliz ve başvuru danışmanlığı yapmıyoruz; bu yazı resmî metinlerin bir okuması.
Bilirkişi olmanın şartları neler?
Kanun gerçek kişilerde şu şartları arar (6754 m.10/1; Yönetmelik m.38):
- Kanunda sayılan suçlardan mahkûm olmamak. Kasten işlenen bir suçtan bir yıldan fazla hapis cezası almış olmak ya da zimmet, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik, gerçeğe aykırı bilirkişilik, yalan tanıklık gibi suçlardan mahkûmiyet, af olsa bile engeldir.
- Terör örgütleriyle iltisaklı ya da irtibatlı olmamak.
- Daha önce kendi isteği dışında bilirkişilik sicilinden çıkarılmamış olmak.
- Disiplin yoluyla meslekten ya da memuriyetten çıkarılmamış, meslekten yasaklanmamış olmak.
- Başka bir bölge kurulunun listesine kayıtlı olmamak.
- Bilirkişilik temel eğitimini tamamlamak.
- Bilirkişilik yapacağı uzmanlık alanında en az beş yıl fiilen çalışmış olmak; Daire Başkanlığı bazı alanlar için bu süreyi artırabilir.
- Mesleği için mevzuatın aradığı şartları taşımak ve uzmanlık alanını gösteren diploma, meslekî yeterlilik belgesi, uzmanlık belgesi ya da benzeri bir belgeye sahip olmak.
- Başvurduğu temel ve alt uzmanlık alanının yeterlilik koşullarını taşımak.
Son madde çoğu zaman gözden kaçıyor. Her uzmanlık alanının ayrıca aranan bir niteliği var ve bunlar alandan alana çok farklı. Bilişimden bir örnek aşağıda.
Uzmanlık alanı seçimi: bilişimden bir örnek
Bakanlığın listesinde bilişimle ilgili alanlar iki ayrı başlıkta duruyor ve şartları birbirine hiç benzemiyor:
| Başlık | Alt alanlardan örnekler | Aranan nitelik |
|---|---|---|
| Bilişim Sistemleri ve Teknolojileri | Yazılım; donanım; veri ve log kaydı inceleme; sayısal depolama ünitelerinde ve mobil cihazlarda veri analizi ve veri kurtarma; bilgi güvenliği, siber güvenlik ve kişisel verilerin korunması; veritabanı; yapay zekâ | Alt uzmanlık alanına uygun bir fakülte ya da bölümden lisans veya önlisans mezunu olmak |
| Adli ve Kriminalistik İncelemeler | Veri inceleme; mobil inceleme; kriptoloji; siber güvenlik; adli iletişim tespiti (HTS); adli ses ve görüntü inceleme | Alt alanla ilgili hizmet veren resmî kurumlarda, akredite laboratuvarlarda ya da üniversitelerin ilgili birimlerinde en az beş yıl sertifikalı ya da yetkili uzman olarak çalışmış olmak |
Yani adı birbirine benzeyen iki alan var: “mobil cihazlarda veri analizi” bir mühendislik diplomasıyla başvurulabilen bir alan, “mobil inceleme” ise resmî bir kurumda ya da akredite bir laboratuvarda geçmiş beş yıl istiyor. Başvurmadan önce ilanla birlikte yayımlanan güncel listeye bakın; liste değişebiliyor. HTS alanı için bir kurs sertifikasının ne sağladığını HTS eğitimi ve uzmanlığı yazısında ayrıca anlattık.
Bilirkişilik temel eğitimi nedir, nereden alınır?
Temel eğitim, bilirkişilik faaliyetinden önce alınması zorunlu eğitimdir (6754 m.2/1-e). Yönetmeliğe göre beş yıllık meslekî kıdem kazanmış kişilerin aldığı, on ikisi teorik on ikisi uygulamalı en az yirmi dört ders saatlik bir program (m.30/1-2). Teorik kısımda yargılama hukukunun genel ilkeleri, bilirkişilik mevzuatı, bilirkişinin yetki ve yükümlülükleri ve etik ilkeler var.
Eğitimi yalnız Daire Başkanlığı'nın izin verdiği kuruluşlar verebilir: üniversiteler, Türkiye Adalet Akademisi, Adli Tıp Kurumu ve kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları. İzinli kuruluşların listesi Daire Başkanlığı'nca yayımlanır (m.33/1). Eğitimi tamamlayan katılımcıya en geç on beş gün içinde katılım belgesi verilir (m.32/1). Bir eğitim ilanında “bilirkişilik” kelimesi geçmesi onu temel eğitim yapmaz; kuruluşun izinli listede olup olmadığına bakın. Daire Başkanlığı'nın uzmanlık ve bilimsel yeterliliğe göre oluşturduğu muafiyet listesindeki kişiler temel eğitimden muaftır (m.31/1).
Başvuru nasıl yapılır?
- İlanı takip edin. Bölge kurulları her yıl Daire Başkanlığı'nın belirlediği tarihe kadar başvuru ilanı yapar; ilan Daire Başkanlığı'nın, bölge kurullarının ve bölge adliye ve bölge idare mahkemelerinin sitelerinde yayımlanır. İlanda o yıl başvuru alınan alanlar ve istenen belgeler yazar (Yönetmelik m.39).
- Doğru kurulu seçin. Başvuru, yerleşim yerinizin ya da mesleğinizi yaptığınız yerin bağlı olduğu bölge kuruluna yapılır (m.39/1, m.41/1). Başvurunun hangi kanaldan yapılacağını her yıl Daire Başkanlığı belirler.
- Belgeleri hazırlayın. Yönetmelikteki liste (m.40/1): kimlik numarası, bölgede oturduğunuza ya da çalıştığınıza dair yazılı beyan, diploma ya da uzmanlık belgesinin aslı veya onaylı sureti, gerekiyorsa son altı ayda alınmış oda belgesi, alanda en az beş yıl fiilen çalıştığınızı gösteren belge, meslekten yasaklı olmadığınıza dair belge, temel eğitim belgesi ve banka hesap numarası.
- Eksik bildirimini kaçırmayın. Belge eksikse on beş gün kesin süre verilir; süresinde tamamlanmazsa başvuru reddedilir (m.42/2, m.42/4).
Başvuru nasıl değerlendirilir?
Bölge kurulu önce şartları taşıyıp taşımadığınıza bakar, sonra şartları taşıyanlar arasından en liyakatlileri seçer. Liyakati değerlendirirken meslekî tecrübeyi, yüksek lisans, doktora ya da sanatta yeterlilik gibi uzmanlık eğitimini, katıldığınız meslek içi eğitimleri ve uzmanlığı gösteren diğer belgeleri dikkate alır (m.43/1). Bu yüzden şartları taşımak listeye girmeyi garanti etmiyor; aynı alanda başvuran sayısı fazlaysa seçim yapılıyor.
Ret kararları bölge kurullarının ve mahkemelerin sitelerinde ilan edilir ve bu ilan tebliğ yerine geçer (m.42/5). Bölge kurulu kararına ilan ya da tebliğden itibaren otuz gün içinde kararı veren kurula itiraz edilir; itiraz üzerine verilen karara karşı idare mahkemesinde dava açılabilir (6754 m.15). Mesleki yeterlilik yüzünden reddedilen kişi bir yıl geçmeden yeniden başvuramaz (m.10/3).
Kabul edildikten sonra: yemin, sicil, yetki belgesi
Listeye ilk kez kabul edilenler, bölge kurulunun ilan ettiği tarihte bölge kurulu başkanı ya da görevlendirdiği üye huzurunda yemin eder (Yönetmelik m.44; HMK m.271/1). Listedeki bilirkişi her dosyada yeniden yemin etmez. Bilirkişiye Daire Başkanlığı'nca tutulan merkezi sicilde bir sicil numarası verilir (m.45) ve bölge kurulu üç yıl geçerli bir bilirkişilik yetki belgesi düzenler (m.43/2). Liste herkesin erişimine açıktır (m.46/4).
Kayıtlı bilirkişi yerleşim yeri, görev ya da iş yeri değiştiği için başka bir bölgeye taşınırsa o bölge kurulunun listesine nakil yoluyla kaydolabilir (m.46/5). Sicilden ve listeden çıkarılma da mümkün: kabul şartlarından birinin kaybedilmesi bunun sebeplerinden biri (m.48/1-a).
Listeye girmek dosya almayı garanti etmez; görevlendirmeyi mahkeme ya da savcılık, dosyanın uzmanlık alanına göre listeden yapar. Görevlendirmenin nasıl işlediğini bilirkişi nasıl atanır, bilirkişinin görevini ve sınırlarını bilirkişi nedir yazısında anlattık.