Ses kaydıyla gelen dosyalarda iki soru iç içe geçer: Bu kayıt hukuken kullanılabilir mi? Kayıt gerçekten iddia edildiği gibi mi oluştu? İlki mahkemenin ve avukatın işidir; aşağıda yalnızca bilinmesi gereken çerçeveyi özetliyoruz. Bizim işimiz ikincisi: kaydın hangi cihazda, hangi uygulamayla, ne zaman oluştuğu ve o andan beri değişip değişmediği. Montaj belirtilerinin nasıl arandığını, iyileştirmeyi ve konuşmacı karşılaştırmasını ses ve görüntü kaydı incelemesi sayfasında anlattık. Bu yazı bir önceki adımla ilgili: kaydın doğru saklanması ve doğru sunulması.
Ses kaydı mahkemede delil olarak kullanılabilir mi?
Kullanılabilir; ama kaydın hukuka uygun elde edilip edilmediğine ve ne ölçüde güvenileceğine mahkeme karar verir. Teknik inceleme yaparken dikkate aldığımız hükümler şunlar:
- Belge niteliği. HMK m.199, ses kaydını ve elektronik ortamdaki verileri belge sayar. Ceza yargılamasında suç, hukuka uygun elde edilmiş her türlü delille ispat edilebilir (CMK m.217/2).
- Hukuka aykırı delil. Hukuk yargılamasında dikkate alınmaz (HMK m.189/2), ceza yargılamasında reddolunur (CMK m.206/2-a). Anayasa m.38/6'ya göre kanuna aykırı elde edilmiş bulgular delil olarak kabul edilemez.
- Kaydın kendisi. TCK m.133/1 kişiler arasındaki aleni olmayan konuşmaları taraflardan birinin rızası olmadan dinlemeyi ya da kaydetmeyi, m.133/2 ise kişinin katıldığı aleni olmayan bir söyleşiyi diğer konuşanların rızası olmadan kaydetmesini suç olarak tanımlar. Özel hayatın gizliliği ses kaydıyla ihlal edilirse TCK m.134/1'deki ceza bir kat artırılır.
- Yaymak. Bu yolla elde edilen kaydı hukuka aykırı olarak ifşa etmek ayrıca suçtur (TCK m.133/3, m.134/2).
Uygulamada sık anılan ölçüt Yargıtay Ceza Genel Kurulundan gelir. Kurula göre kişinin, kendisine karşı işlenmekte olan bir suçla ilgili olarak, bir daha kanıt elde etme ve yetkili makamlara başvurma imkânının olmadığı ani gelişen durumlarda karşı tarafla konuşmasını kaydetmesi hukuka uygun kabul edilmelidir. Aynı kararda, hakaret iddiasından bir gün sonra buluşma ayarlanıp konuşma yönlendirilerek alınan kayıt "sırf delil oluşturmak maksadıyla" elde edildiği için hukuka uygun sayılmamış ve hükme esas alınamayacağı kabul edilmiştir (E.2018/39, K.2020/485, T.01.12.2020).
Bir kaydın bu çerçevede nereye düştüğü somut olaya bağlıdır; değerlendirme avukata ve mahkemeye aittir. Teknik raporumuz kaydın nasıl oluştuğunu anlatır, hukuka uygunluğu hakkında görüş bildirmez. Başkasının telefonuna ya da yaşadığı yere gizlice kayıt düzeneği kurmak gibi yöntemlere destek vermeyiz.
Telefon görüşmesi nasıl kaydedilir, karşı taraf bunu duyar mı?
Telefonun yerleşik arama kaydı özelliği varsa, çoğu zaman karşı tarafa da duyurulur. Türkiye'de iPhone'da ise bu özellik kullanılamıyor.
- iPhone. iOS 18.1 ile gelen arama kaydı, Apple'ın kullanma kılavuzuna göre Türkiye'de kullanılamıyor; Avrupa Birliği, Rusya, Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri de aynı listede. Özelliğin çalıştığı ülkelerde kayıt başladığında iki taraf da sesli bir uyarı duyar ve kayıt Notlar uygulamasındaki ayrı bir klasöre yazılır.
- Android. Yerleşik arama kaydı üreticiye, modele, ülkeye ve operatöre göre değişir. Özelliği sunan telefon uygulamalarının bir kısmı kayıt başladığında karşı tarafa sesli bildirim yapar.
- Hoparlör ve ikinci cihaz. Görüşme hoparlöre alınıp başka bir telefonla ya da ses kayıt cihazıyla kaydedildiğinde kaydedilen şey aramanın kendisi değil, odadaki sestir. Karşı tarafın sesi önce telefon hattından, sonra hoparlörden geçmiştir; dosyanın meta verisi de aramayı değil, kaydı yapan cihazı anlatır.
Kaydın hangi yolla alındığı dosyanın yapısını belirler. Bu yüzden ilk sorduğumuz şeylerden biri, kaydın hangi cihaz ve hangi uygulamayla yapıldığıdır.
Orijinal dosya ile WhatsApp'tan gelen kopya arasındaki fark nedir?
Orijinal dosya, kaydı yapan uygulamanın cihaza yazdığı ilk dosyadır; WhatsApp'tan gelen dosya ise onun bir mesajlaşma uygulamasından geçmiş kopyasıdır ve aynı dosya olduğu varsayılamaz. SWGDE'nin adli ses kılavuzu da laboratuvarın orijinal kaydı ya da elde bulunan en erken kuşak kopyayı istemesini önerir. Nedenleri pratiktir:
- Mesajlaşma uygulamaları dosyayı gönderilme biçimine göre farklı işler. Fotoğraflar üzerinde yapılan hakemli bir çalışmada medya olarak gönderilen kopya yeniden sıkıştırılmış ve üst verisini kaybetmiş, belge olarak gönderilen kopya ise değişmemişti; ayrıntısı ekran görüntüsü delil olur mu yazısında. Ses dosyası için de güvenli varsayım budur: ses ya da medya olarak iletilmiş kopya yeniden kodlanmış olabilir. Yeniden kodlama, kesme ve ekleme izlerini de silikleştirebilir.
- Kopyalanan dosyanın dosya sistemindeki tarihleri orijinalinkilerle aynı olmayabilir; çoğu zaman kayıt anını değil, kopyalama anını gösterir.
- Kopyanın orijinalle aynı olup olmadığını görmenin güvenilir yolu iki dosyanın hash değerini karşılaştırmaktır. Değerler aynıysa dosyalar bit düzeyinde aynıdır; farklıysa elinizdeki artık başka bir dosyadır.
Bu, WhatsApp'tan gelen kaydın işe yaramadığı anlamına gelmez. İçerik dinlenir, deşifre edilir, diğer delillerle karşılaştırılır. Ama montaj iddiası ya da kaydın zamanı tartışılıyorsa, orijinal dosya ve kaydı yapan telefon olmadan sonuç zayıf kalır. Konuşma WhatsApp'ın kendi sesli mesajıyla kaydedildiyse durum farklıdır: orijinal, gönderenin ve alıcının telefonundaki uygulama verisinde durur. Bunun ayrıntısı WhatsApp yazışmalarının delil değeri yazısında.
Kaydı yapan cihaz neden saklanmalı?
Çünkü cihaz, dosyanın tek başına veremediği bilgileri taşır. SWGDE'ye göre orijinal kayıt cihazı ses verisini kendi biçiminde, dosya tarihleri, meta veri, iç saat ve kayıt ayarlarıyla birlikte barındırır; üstelik aynı cihazla test kaydı alınmasına imkân verir.
Test kaydı (referans kayıt) uygulamada çok işe yarar. Tartışmalı dosyanın kodeki, örnekleme hızı, bit hızı ve kap yapısı, aynı telefon ve aynı uygulamayla aynı ayarlarda alınmış yeni bir kayıtla karşılaştırılır. Bir uyumsuzluk çıkarsa nedeni araştırılır: uygulama güncellenmiş olabilir, ayar değişmiş olabilir ya da dosya başka bir programdan geçmiş olabilir. ENFSI kılavuzu da yazılım sürümü ve ayarlar bilinmiyorsa farklı sürüm ve ayarlarla test kaydı gerekebileceğini belirtir. Telefon değiştirildiyse, sıfırlandıysa ya da kayıt uygulaması silindiyse bu karşılaştırma büyük ölçüde imkânsızlaşır.
Pratikte istediğimiz şu: telefonu silmeyin, sıfırlamayın, kayıt uygulamasını kaldırmayın; mümkünse uygulamayı da güncellemeyin.
Ses dosyasının meta verisi neyi gösterir?
Meta veri, dosyanın nasıl ve hangi yazılımla oluştuğuna dair ipucu verir; kaydın gerçek olduğunu tek başına kanıtlamaz. ENFSI'nin ses özgünlüğü kılavuzu, meta verinin de düzenleme sırasında değiştirilebileceğini ve referans kayıtla uyumlu olmasının değişiklik bulunmadığını söylemeye yetmediğini açıkça yazar.
| Alan | Ne anlatır | Dikkat edilecek nokta |
|---|---|---|
| Dosya sistemi tarihleri | Dosyanın o cihazda oluşturulduğu ve değiştirildiği zaman | Kopyalamada çoğu zaman değişir; kayıt anını değil, kopyanın oluştuğu anı gösterebilir |
| Kap içindeki oluşturma zamanı | M4A ve MP4 gibi ISO/IEC 14496-12 tabanlı dosyalarda mvhd kutusundaki creation_time | Saat dilimi her yazılımda aynı biçimde yazılmaz; bir düzenleme programı bu alanı yeniden yazabilir |
| Kodek, örnekleme hızı, bit hızı, kanal sayısı | Kaydı üreten uygulamanın ayarları | İddia edilen uygulamanın ürettiği dosyalarla uyumlu olmalıdır. Örnekleme hızının sonradan değiştirilmesi sinyalde iz bırakabilir |
| Kodlayıcı ve yazılım etiketleri | Dosyayı yazan kütüphane ya da program | Bir ses düzenleme programının adı görünüyorsa dosya en az bir kez o programdan geçmiştir; neyin değiştiğini söylemez |
| Süre | Kaydın uzunluğu | Beyan edilen konuşma süresiyle, telefon görüşmesiyse arama geçmişindeki süreyle karşılaştırılır |
Fotoğraf, video ve ses dosyalarındaki alanların ayrıntısı metadata incelemesi sayfasında.
"Bu kayıt montajlı" itirazı neden çıkar?
Çoğu zaman gerçek bir düzenlemeden değil, kaydın oluşma ya da dolaşma biçiminden. İtiraz geldiğinde önce bu sıradan nedenleri ayıklarız:
- Kayıt geç başladı ya da erken bitti. Konuşmanın başı yoksa bağlam eksiktir. Bu bir kesme değil, kaydın sınırıdır; raporda ayrıca yazılır.
- Uygulama kendiliğinden davrandı. Bazı kayıt uygulamaları sessizlikte kaydı duraklatır, kazancı otomatik ayarlar ya da düşük frekansları süzer. Gelen bir arama kaydı kesebilir. ENFSI kılavuzu bunları incelemeden önce sorulacak sorular arasında sayar.
- Kullanıcı kaydı kısalttı. Uzun bir kaydın yalnızca ilgili dakikaları kırpılıp gönderildi. İçerik değişmemiş olabilir, ama dosya artık düzenlenmiş bir dosyadır.
- Birden fazla dosya birleştirildi.
- Dosya dönüştürüldü ya da iyileştirildi. MP3'e çevirmek, gürültü azaltmak ya da sesi yükseltmek dosyanın yapısını değiştirir.
- Dosya mesajlaşma uygulamasından geçti. Yeniden kodlama, düzenleme izine benzeyen değişiklikler yaratabilir ya da gerçek izleri örtebilir.
Bunların hiçbiri içeriğin değiştirildiği anlamına gelmez, ama hepsi itiraza zemin hazırlar. Kaydı yapan kişi kayda ne yapıldığını baştan ve eksiksiz söylerse inceleme hem kısalır hem güçlenir. Kırpılmış bir kaydı sunacaksanız orijinalini de saklayın.
Teknik inceleme bu noktada dosya yapısını, referans kaydı ve sinyali birlikte değerlendirir. Sonucu bulgunun gücüyle orantılı bir dille yazar: "iddia edilen biçimde oluşmuş olmakla uyumludur", "düzenleme belirtisi bulunmamıştır" ya da "bu materyalle değerlendirilemez". "Montaj yoktur" diye bir cümle kurmayız; çok kez yeniden kodlanmış bir dosyada izler silinmiş olabilir.
Deşifre kaydın yerine geçer mi?
Geçmez. Deşifre (yazıya döküm), kaydın bir okumasıdır; delil kaydın kendisidir. Taraflardan birinin hazırladığı deşifre ile karşı tarafın deşifresi aynı cümlede ayrışabilir. Böyle bir durumda belirleyici olan yazı değil, kaydın o saniyesidir; bu yüzden deşifrenin her bölümü kayıttaki zamanıyla birlikte verilmeli, okuyan kişi ilgili anı doğrudan dinleyebilmelidir.
Otomatik yazıya dökme araçları hızlıdır ama gürültüde, üst üste konuşmada ve yöresel söyleyişte yanılabilir. Apple da kendi arama transkriptleri için doğruluğun kontrol edilmesini, transkriptin konuşmayı birebir yansıtmayabileceğini yazıyor. Deşifredeki "konuşmacı 1, konuşmacı 2" etiketleri de sesin kime ait olduğunu kanıtlamaz; o ayrı bir incelemedir.
Ses kaydı nasıl saklanır ve delil olarak nasıl sunulur?
Kaydı aldığınız gün yapılacaklar, sonradan düzeltilemeyecek kayıpları önler:
- Kaydı yapan cihaza dokunmayın. Kaydı silmeyin, telefonu sıfırlamayın, kayıt uygulamasını kaldırmayın. Telefon değişecekse eskisini saklayın.
- Kırpmayın, dönüştürmeyin, iyileştirmeyin. Dinlemeyi kolaylaştırmak için ses yükseltmek gerekiyorsa bunu bir kopyada yapın ve kopyayı ayrı adla saklayın. SWGDE de yeniden kodlamadan ve yeniden örneklemeden kaçınılmasını ister.
- Mesajlaşma uygulamasıyla dolaştırmayın. Göndermeniz gerekiyorsa sohbete ses ya da medya olarak değil, dosya (belge) olarak ekleyin.
- Orijinali yeniden kodlamayan bir yolla çıkarın. Bilgisayara dosya olarak kopyalamak ya da kendinize e-posta eki olarak göndermek gibi. SWGDE dosya kopyalama ve e-postayı sonucu hash ile doğrulanabilen yollar arasında sayar. Emin olmak için aynı kaydı iki ayrı yoldan alıp hash değerlerini karşılaştırın; aynıysa aktarma dosyayı değiştirmemiştir.
- Hash değerini aynı gün alın. SHA-256 değerini hash hesaplama aracıyla dosyayı hiçbir yere yüklemeden hesaplayabilirsiniz. Değeri, dosya adı ve boyutuyla birlikte kendinize ya da avukatınıza e-postayla gönderin.
- Kısa bir not yazın. Kaydı kim, hangi telefon ve uygulamayla, ne zaman, nerede yaptı; kayıt nasıl başladı ve bitti; sonra dosyaya ne yapıldı (kırpma, gönderme, dönüştürme).
- Teslimde liste verin. Dosyaları adı, boyutu ve hash değeriyle listeleyin; teslim alan taraf aynı değeri hesaplayıp tutanağa yazabilsin. Hash'in neyi gösterip neyi göstermediğini hash değeri ve delil bütünlüğü yazısında anlattık.
Bir kaydı sosyal medyada ya da bir mesaj grubunda paylaşmak, onu delil olarak sunmakla aynı şey değildir; hukuka aykırı ifşa TCK m.133/3 ve m.134/2'de ayrıca suç olarak düzenlenmiştir. Kaydın nereye ve nasıl sunulacağını avukatınızla konuşun.
Elinizde yalnızca bir kopya varsa ne yapılabilir?
Sık karşılaştığımız durumdur. Önce en erken kopyanın izini süreriz: dosya kimden, hangi yoldan geldi, kaydı yapan telefon kimde? Orijinal karşı taraftaysa ona ancak resmî yoldan ulaşılabilir; bunun için hangi kaydın, hangi cihazdan istenmesi gerektiğini teknik bir notla yazarız.
Kopya üzerinde de söylenebilecek şeyler vardır. İçerik dinlenip deşifre edilir; dosyanın yapısı, hangi uygulamadan geçtiğine dair iz taşıyabilir; konuşmanın yapıldığı an ve süresi arama geçmişi ya da operatör kayıtlarıyla karşılaştırılabilir. Rapor, incelenen dosyanın hangi yoldan geldiğini ve bunun sonuca koyduğu sınırı ayrıca yazar.
Hazırladığımız değerlendirme hukuk yargılamasında uzman görüşü (HMK m.293), ceza yargılamasında bilimsel mütalaa (CMK m.67/6) olarak dosyaya sunulabilir. Mahkemeyi bağlamaz; mahkemenin görevlendirdiği bilirkişinin raporundan farkını uzman görüşü ile bilirkişi raporu farkı yazısında anlattık.