Bir ses kaydı ya da video bir uyuşmazlığa girdiğinde iki soru neredeyse her zaman birlikte gelir: Bu kayıt gerçekten iddia edildiği gibi mi oluştu? Ve kayıtta tam olarak ne söyleniyor, ne görünüyor? İlki özgünlük, ikincisi içerik sorusudur. İkisinin yöntemi de, sınırı da farklıdır. Raporda da ayrı tutarız.
Hangi durumlarda bu inceleme istenir?
En sık karşılaştığımız tablolar şunlar:
- Telefonla alınmış bir konuşma kaydının kesilip birleştirildiği ya da bağlamından koparıldığı iddiası.
- Bir iş yeri, site ya da trafik kamerası kaydında olayın saati, sırası veya görüntüdeki kişi ve aracın tanınabilirliği.
- Sosyal medyada dolaşan bir videonun ilk kaynağı ve üzerinde oynanıp oynanmadığı.
- Gürültülü bir kayıttaki konuşmanın yazıya dökülmesi.
- Bir sesin ya da görüntünün yapay zekâyla üretildiği şüphesi.
Kaydın hukuka uygun elde edilip edilmediği ve delil olarak kullanılıp kullanılamayacağı ise hukuki bir sorudur; bunu avukat ve mahkeme değerlendirir. Biz kaydın teknik niteliğini inceleriz.
Önce hangi kopyayla çalıştığımızı netleştiririz
Ses ve görüntü incelemesinde sonucu en çok belirleyen şey, incelenen dosyanın kaçıncı kuşak kopya olduğudur. Telefonda kayıt uygulamasının ürettiği dosya, aynı kaydın WhatsApp üzerinden iletilmiş hâli ve bir ekran kaydı üç ayrı nesnedir. Mesajlaşma uygulamaları ve sosyal medya platformları dosyayı yeniden sıkıştırır, çoğu zaman cihaz modeli, kayıt zamanı gibi üst verileri siler. Yeniden sıkıştırma, montaj izlerini de silikleştirir.
| Elinizdeki kayıt | İnceleme açısından anlamı |
|---|---|
| Kaydı yapan telefon ya da ses kayıt cihazı | En güçlü durum: dosya yapısı cihazın kendi kayıtlarıyla karşılaştırılabilir, referans kayıt alınabilir |
| Cihazdan doğrudan kopyalanmış dosya | İyi; kopyalama yolu ve hash değeri kayda geçirilir |
| Kamera sisteminin (DVR/NVR) kendi dışa aktarımı | İyi; yazılımın oynatıcısı ve kayıt dosyası birlikte alınmalı |
| Mesajlaşma uygulamasından gelen dosya | Sınırlı: yeniden kodlanmış, üst veri büyük ölçüde silinmiş |
| Ekran kaydı ya da ekrandan telefonla çekilmiş video | En zayıf: içerik dinlenip izlenebilir, özgünlük üzerine söylenebilecek şey çok azdır |
Dosya bize ulaştığı anda SHA-256 özeti alınır ve tüm işlemler bir çalışma kopyası üzerinde yapılır. Bunun nedenini hash ve delil bütünlüğü yazısında anlattık.
Ses kaydında özgünlük nasıl incelenir?
Ses kaydının özgünlüğü, kaydın "iddia edildiği biçimde oluşturulmuş olmakla uyumlu" olup olmadığı sorusudur. ENFSI'nin 2022'de yayımladığı dijital ses özgünlüğü kılavuzu ve SWGDE'nin adli ses belgeleri bu incelemenin çerçevesini çizer. Tek bir teste dayanmaz; birbirini denetleyen analizlerden oluşur:
- Dosya ve kap yapısı. Dosyanın biçimi, kodeki, örnekleme hızı, bit hızı ve kap (container) içindeki alanların sırası, iddia edilen cihazın ya da uygulamanın ürettiği dosyalarla karşılaştırılır. Bir düzenleme programından geçmiş dosyalar çoğu zaman bu yapıda iz bırakır.
- Referans kayıt. Mümkünse aynı cihaz ve uygulamayla, aynı ayarlarla test kaydı alınır. Tartışmalı dosya bu referansla uyumlu değilse, nedeni ayrıca araştırılır.
- Dinleme ve sinyal analizi. Ani ortam gürültüsü değişimleri, sessizlik bloklarındaki kesintiler, spektrumdaki süreksizlikler ve sıkıştırma yapısındaki kırılmalar aranır. Bu belirtilerin her biri tek başına montaj demek değildir; kayıt cihazının kendi davranışı da benzer izler bırakabilir.
- Şebeke frekansı (ENF) analizi. Elektrik şebekesine yakın kaydedilen seslerde şebeke frekansının (Türkiye'de 50 Hz) iz bıraktığı durumlar vardır. Bu iz kayıt boyunca süreklilik gösteriyorsa kesinti şüphesi zayıflar, kırılma gösteriyorsa güçlenir. Pilli bir telefonla açık havada yapılmış kayıtta bu iz çoğu zaman hiç bulunmaz; o durumda yöntem uygulanamaz ve bu da raporda yazılır.
Video ve kamera kayıtlarında neye bakılır?
Video incelemesi üç soruya ayrılır: kayıt hangi kaynaktan geldi, içerik değiştirildi mi ve görüntüde ne var. SWGDE'nin video özgünlüğü belgesi de bu ayrımı yapar.
- Kaynak ve yapı. Kap biçimi, kodek parametreleri, kare hızı, anahtar kare aralığı (GOP) ve üst veri, iddia edilen cihaz ya da uygulamayla karşılaştırılır. Kesilip yeniden birleştirilmiş videolarda kodlama yapısında kırılmalar görülebilir.
- Güvenlik kamerası kayıtları. DVR ve NVR sistemlerinin saati çoğu zaman gerçek saatten sapar; dakikalar, bazen saatler farkı olur. Bu yüzden sistemin o anki saat farkı mümkünse sistemin kendisi üzerinde ölçülür. Kare kaybı, hareket algılamaya bağlı kayıt boşlukları ve dışa aktarma sırasında yeniden kodlama da ayrıca kontrol edilir.
- Zaman ve sıra. Birden fazla kameranın ya da kameranın ve telefon kayıtlarının birlikte incelendiği dosyalarda saatler ortak bir zaman eksenine oturtulur. Bunun ayrıntılarını zaman damgaları ve saat dilimi yazısında anlattık.
Kayıt cihazının kendi dışa aktarma işlevini kullanın ve sistemin oynatıcı programını da alın. Ekrandan telefonla video çekmek ya da kaydı başka bir biçime dönüştürmek, hem görüntü kalitesini hem de özgünlük incelemesini zayıflatır. Bazı sistemler eski kayıtların üzerine yazar; bekledikçe kayıt kaybolabilir.
İyileştirme neyi yapabilir, neyi yapamaz?
Ses ve görüntü iyileştirme, kayıtta zaten bulunan bilginin algılanmasını kolaylaştırır. Gürültü azaltma, filtreleme, seviye düzeltme ve konuşma bandının öne çıkarılması bir konuşmayı anlaşılır hâle getirebilir. Görüntüde kontrast, keskinlik, kare birleştirme ve perspektif düzeltme bir ayrıntıyı seçilebilir kılabilir.
Sınır da burada başlar: iyileştirme bilgi üretmez. Birkaç pikselden oluşan bir plaka ya da hareketten tamamen bulanmış bir yüz, hangi işlem uygulanırsa uygulansın okunur hâle gelmez. Yapay zekâ tabanlı "netleştirme" araçlarının ürettiği ayrıntı kayıttan değil modelin öğrendiklerinden gelir; bu yüzden delil değerlendirmesinde kullanılamaz. Uyguladığımız her işlem, sırası ve ayarlarıyla rapora yazılır, böylece bir başka uzman aynı sonucu yeniden üretebilir.
Deşifre ve konuşmacı karşılaştırması
Deşifre, kaydın yazıya dökülmesidir ve en çok emek isteyen işlerden biridir. Anlaşılmayan bölümler tahminle doldurulmaz, "anlaşılamadı" diye işaretlenir; emin olunamayan sözcükler ayrıca belirtilir ve her bölüm kayıttaki zamanıyla eşleştirilir. Kimin konuştuğu, kayıttan anlaşılamıyorsa "konuşmacı 1, konuşmacı 2" diye yazılır.
Konuşmacı karşılaştırması, tartışmalı kayıttaki sesin bir karşılaştırma kaydındaki sesle ne ölçüde uyumlu olduğunu inceler. Sonuç, uluslararası iyi uygulamalara uygun olarak bir olasılık ya da destek düzeyi diliyle ifade edilir. Kayıt süresi, kalite, kanal (telefon, ortam kaydı), dil ve konuşanın durumu sonucu doğrudan etkiler. Bu yüzden "sesin kesinlikle şu kişiye ait olduğu" türünden bir cümle bilimsel bir sonuç değildir ve raporlarımızda yer almaz.
Yapay zekâyla üretilmiş kayıt şüphesi
Ses klonlama ve video üretim araçları yaygınlaştıkça "bu ses o kişiye ait değil, üretildi" itirazı da artıyor. Teknik inceleme burada şunlara bakar: dosyanın kaynağı ve yapısı iddia edilen cihazla uyumlu mu, sesteki nefes, ortam ve oda yankısı tutarlı mı, görüntüde ışık, gölge ve hareket fiziksel olarak tutarlı mı. Otomatik tespit araçlarının skorları gösterge olarak kullanılabilir, ama tek başına sonuç sayılmaz; bu araçlar yanılabilir ve yeni üretim yöntemleri karşısında hızla eskir. Kaydın nereden ve kimden geldiği, çoğu zaman dosyanın kendisinden daha çok şey söyler.
Raporda neler yer alır?
- İncelenen dosyalar, nereden ve nasıl alındıkları, hash değerleri.
- Sorulan teknik soru ve bu soruya hangi yöntemlerle bakıldığı.
- Her analizin bulgusu; montaj, kaynak ve içerik bulguları ayrı başlıklar altında.
- Uygulanan iyileştirme işlemleri, sırası ve ayarları; deşifrede işaretlenmiş belirsiz bölümler.
- Sonuç, bulgunun gücüyle orantılı bir dille: "uyumludur", "belirti bulunmamıştır", "değerlendirilememiştir".
- Sınırlılıklar: kopya kuşağı, eksik referans, uygulanamayan yöntemler.
Fotoğraf, video ve ses dosyalarının yalnızca üst verisine (oluşturma tarihi, cihaz, yazılım) ilişkin sorular için metadata incelemesi sayfamıza da bakabilirsiniz. Taraflardan birinin isteğiyle hazırlanan bir değerlendirmenin dosyaya nasıl sunulduğunu uzman görüşü sayfasında anlattık.