“Görüntü var ama plaka okunmuyor” diye gelen dosyaların çoğu aynı yerden başlıyor: biri DVR'ın ekranından telefonla bir video çekmiş, o video WhatsApp'ta iki kez el değiştirmiş, sonunda elimize 640 piksel genişliğinde, kareleri birbirine karışmış bir dosya ulaşmış. Bu noktada sorulması gereken soru “hangi programla netleşir” değil, “özgün kayıt hâlâ duruyor mu”.
Netleştirme ne yapabilir, ne yapamaz?
Dizilerdeki “yaklaştır, netleştir” sahnesi gerçek değil. Bir piksel, kameranın o noktada gördüğü ışığın ortalamasıdır; içindeki ayrıntı kayıt anında kaybolmuştur. Yapılabilen şey, kayıtta dağınık halde duran bilgiyi toplamak ya da gözün göremediği farkları görünür kılmak. Bunun yolları belli:
| İşlem | Ne zaman işe yarar | Sınırı |
|---|---|---|
| Parlaklık, kontrast, gama | Karanlık ya da soluk ama patlamamış görüntü | Tamamen beyaz ya da tamamen siyah bölgede bilgi yoktur |
| Kare ortalama | Gürültülü görüntü, araç birkaç kare boyunca yerinde duruyor | Nesne hareket ediyorsa sonuç bulaşır |
| Perspektif düzeltme | Plaka yandan, açılı görünüyor | Çözünürlüğü artırmaz, yalnızca okumayı kolaylaştırır |
| Bulanıklık giderme (dekonvolüsyon) | Hareket ya da odak bulanıklığı, bulanıklığın yönü kestirilebiliyor | Gürültüyü de büyütür; ağır sıkıştırmada sahte kenarlar çıkar |
| Süper çözünürlük | Araç birçok karede, hafifçe yer değiştirerek görünüyor | Karelerin doğru hizalanması gerekir; kare azsa sonuç zayıf kalır |
| Satır ayırma (deinterlace), en-boy düzeltme | Eski analog ya da DVR kayıtlarında taraklı ya da basık görüntü | Yeni bilgi eklemez, var olanı doğru şekle sokar |
Süper çözünürlük, bulanık plakalarda en çok umut bağlanan yöntem. Amped Software'in tarifiyle, hafifçe hareket eden bir nesnenin birçok düşük çözünürlüklü görüntüsündeki bilgiyi birleştirir; zaman çözünürlüğünü piksel çözünürlüğüne çevirir. Bunun için önce plakanın her karede aynı yere oturtulması (sabitleme) gerekir ve kötü bir görüntüde bu kolay değildir. Amped'in örneklerinden biri 11 piksel yüksekliğinde bir plaka; şirket bunu “fazla değil, ama bir şey” diye anlatıyor. Bir eşik değer yok, ama yön belli: plaka ne kadar az piksel kaplıyorsa o kadar çok iyi kareye ihtiyaç var.
Önce özgün kayıt
Netleştirmenin sonucunu en çok belirleyen şey program değil, elinizdeki dosyanın kaçıncı kopya olduğu. Sık karşılaştığımız durumlar:
- Monitörden telefonla çekim. Ekranın kendi pikselleri, yenileme çizgileri ve parlama kayda girer. Kameranın kaydettiği bilginin önemli bir kısmı bu aşamada gider.
- Mesajlaşma uygulamasıyla gönderim. WhatsApp ve benzerleri videoyu küçültüp yeniden sıkıştırır. Belge olarak gönderilen dosya bu işleme girmez; video olarak gönderilen girer.
- DVR'ın “dışa aktar” düğmesiyle alınan AVI ya da MP4. Bazı cihazlar dışa aktarırken de dönüştürme yapar. Mümkünse cihazın kendi biçimindeki dosya ve onu oynatan oynatıcı birlikte alınmalı.
Kaydı cihazdan doğru almanın adımları ve DVR'ın kaydı kaç gün sonra üzerine yazdığı güvenlik kamerası kaydı yazısında. Süre dar: kayıt döngüsü dolunca eski görüntü siliniyor, bu yüzden önce kaydı almak, sonra netleştirmeyi düşünmek gerekiyor.
Hangi programlar kullanılıyor?
Adli görüntü incelemesinde adı en çok geçen paket İtalyan Amped Software'in ürünleri. Amped FIVE netleştirme ve analiz işlerinin yapıldığı ana program; her filtreyi, parametresiyle birlikte bir işlem listesine yazar ve rapora döker. Aynı firmanın Replay'i, kamera kayıtlarını oynatıp temel iyileştirmeleri yapan daha sade bir program. DVRConv, DVR'ların kendine özgü dosyalarını oynatılabilir biçime çevirir; Authenticate ise fotoğrafın düzenlenip düzenlenmediğine bakar ve netleştirmeyle ilgisi yok.
Kayıt cihazının diskine doğrudan bakılması gerekiyorsa DVR Examiner gibi araçlar devreye giriyor: DVR diskinden görüntüyü ve kayıt bilgilerini (kanal, tarih, saat) çıkarıyor. Programı geliştiren DME Forensics 2021'de Magnet Forensics'e katıldı. Axon Investigate (eski adıyla iNPUT-ACE) ise kameraların kendine özgü biçimlerini oynatıp mahkemeye sunulacak kopyalar hazırlamak için kullanılıyor. Ücretsiz tarafta FFmpeg var; videoyu kayıpsız karelere ayırmak, kare bilgisini (hangi karenin anahtar kare olduğu, zaman damgası) okumak için yeterli. Programların türlerine göre tam listesi adli bilişim programları yazısında.
Programın adı tek başına bir şey söylemez. Raporda bakılacak şey, hangi işlemin hangi sırayla, hangi ayarla yapıldığının yazılı olup olmadığı. Amped FIVE bu listeyi kendiliğinden tutar; başka bir yolla yapılmış bir netleştirmede bu listeyi inceleyen kişinin kendisinin yazması gerekir.
Yapay zekayla netleştirme
Son yıllarda “bulanık fotoğrafı netleştir” diye çalışan yapay zeka araçları çok yaygınlaştı ve sonuçları gerçekten etkileyici görünüyor. Sorun şu: bu modeller milyonlarca fotoğraftan öğrendikleri kalıplara bakarak eksik pikselleri tahmin ediyor. Bulanık bir plakada model, oraya en çok benzeyen harfi çizer. Ortaya çıkan karakter kayıtta olan karakter olmayabilir ve bunu sonuca bakarak anlamanın yolu yok.
Bu konuda en çok anılan karar ABD'den. Washington eyaletinde King County Yüksek Mahkemesi, Mart 2024'te State v. Puloka davasında savunmanın yapay zekayla iyileştirdiği bir cep telefonu videosunu delil olarak almadı. Mahkemeye göre ilgili bilim camiası, yani adli video analistleri, bu yöntemi kabul etmiyordu; yöntem, modelin orada ne olması gerektiğini “düşündüğünü” opak bir şekilde gösteriyordu. Amped de plakalar için geliştirdiği yapay zeka okuyucusunu “yalnızca soruşturma amaçlı” diye sunuyor: bir ipucu verir, ama delil olarak kullanılacak okuma klasik yöntemlerle desteklenmelidir.
Pratikte bu şu demek: yapay zeka aracından çıkan bir plaka, aranacak aracı daraltmak için bir fikir olabilir. Bir aracın ya da kişinin orada olduğunu göstermek için ise kaydın kendisi ve açıklanabilir işlemler gerekir.
Mahkemeye sunulacak netleştirmede neler olmalı?
- Özgün dosya ve özeti (hash değeri). İşlenmiş görüntü özgünün yerine geçmez, yanına konur.
- İşlem listesi: hangi filtre, hangi sırayla, hangi ayarla. Başka biri aynı dosyaya aynı adımları uyguladığında aynı sonucu almalı.
- Hangi karelerin kullanıldığı, kare numarası ve kayıttaki zamanla birlikte.
- Kayıttaki saatin gerçek saatle farkı. DVR saatleri sık sık dakikalarca kayar; ayrıntısı zaman damgası ve saat dilimi yazısında.
- Sınırların açıkça yazılması. “Plakanın ilk iki karakteri 34 olarak okunuyor, son karakter 1 ya da 7 olabilir” gibi bir cümle, olduğundan net görünen bir sonuçtan daha değerlidir.
Görüntünün montajlı olup olmadığı, kaydın hangi cihazdan geldiği gibi sorular netleştirmeden ayrı bir iş. Onlar için ses ve görüntü incelemesi sayfasına bakabilirsiniz.